۹۱/۰۵/۱۰

به تازگی خواندن کتاب ارزشمندی از دوست فرزانه ام مهندس فرامرز معتمد دزفولی را آغازیده ام  با نام تاریخ اندیشه ی جدید ایرانی .

مهندس معتمد پیش از نیز سه اثر دیگر را به زیور طبع آراسته نموده بود (درد بودن / بازخوانی هبوط دکتر شریعتی ، سقوط دولت بازرگان  ،  کویر / تجربه ی مدرنیته ی ایرانی  بازخوانی کویر دکتر شریعتی ) که بی اغراق کتاب اخیر ایشان یکی از بی بدیل ترین هاست . مجموعه ی شش جلدی با عنوان کلی (تاریخ اندیشه ی جدید ایرانی) که جلد اول آن با نام (آینه آوران و عصر رویارویی با غرب ـ سفرنامه های ایرانیان به فرنگ) نام گرفته است توسط نشر شیرازه در ۱۱۱۹ صفحه و به قیمت ۳۸۰۰۰ تومان در اوایل سال جاری منتشر شده است . زیبا جلالی نائینی مدیر نشر شیرازه در یادداشتی برای معرفی این مجموعه می نویسد : « تاریخ اندیشه ی ایرانی مجموعه ای است شامل شش دفتر که دویست سال تاریخ تفکر و اندیشه ی ایرانی را در بر می گیرد و علاوه بر دفتر حاضر که به نخستین مواجهه ی ایرانیان با غرب توسط سفرنامه ها می پردازد دفتر دوم (منورالفکران و عصر روشنگری) به سیر اندیشه پس از عصر رویارویی تا دوران تاسیس مشروطه و دفتر سوم (مشروطه خواهان و عصر مشروطیت) که به رساله ها و اندیشه ی این دوران حیاتی می پردازد و دفتر چهارم (متجددین و عصر پسامشروطیت)  گستره ای از آغاز پیروزی مشروطیت تا انتهای سلطنت قاجار و پایان پهلوی اول را در بر می گیرد و بعد دفتر پنجم (روشنفکران و عصر انقلاب) نام دارد که گستره ی آن از آغاز پهلوی دوم تا پیروزی انفلاب اسلامی و دفتر ششم ( متفکران و عصر پسا انقلاب) نام دارد و سیر تاریخ اندیشه را از آغاز انقلاب تا زمانه ی حاضر در بر می گیرد  که پنج دفتر بعدی به مرور منتشر خواهند شد.»

به راستی مدرنیزاسیون ایرانی از چه زمانی در این کشور نضج گرفته است ؟ زمزمه های مدرنیته از چه زمانی و به چه شیوه ای در تارو پود فرهنگ و اندیشه ی ایرانیان تنیده شده است ؟ امپراتوری ایران باستان که زمانی بر دشتهای زمین، پهن بالهایش را گسترانیده بود چگونه در دوره ی افول قدرت بلامنازعش شهر به شهر به دنبال نشانه هایی از (زندگی امروزی) از سن پترزبورگ تا لندن و …جستجویی بی هدف را آغاز کرد ؟ آن تاریخ درخشان تفکر ایرانی که ریشه در عرفان و فلسفه داشت چگونه از لباده ی ملاصدرا به کلاه شاپوی تقی زاده راه گشود ؟

فرامرز معتمد در این اثر با بهره گیری از پدیدار شناسی سفر و جامعه شناسی معرفتی مسافران(به گفته ی خودش)  می کوشد نشان دهد مسافران دیار غرب در سفرنامه هاشان چگونه دست به تولید معرفت زده اند و از ورای آنچه در توشه ی سفر بسته اند چون ( آینه آوران تفکر مدرن ) ارمغان اندیشه معاصر را نوید داده اند

آئینه آوران مشتمل بر ۲۹ سفرنامه و دفتر خاطرات و گزارش سفر است به وسعت یک قرن از آغاز سلطنت فتحعلی شاه قاجار تا اواخر پادشاهی مظفر الدین شاه . نخستین سفر نامه از آن عبداللطیف شوشتری و آخرین آنها خاطرات مربوط به ظلل السلطات به فرنگ است . معتمد معتقد است که تمامی سفرنامه ها و دفاتر خاطرات این دوره را در این مجموعه گرد آورده است از این منظر مجموعه ی آیینه آوران به واقع اثری منحصر بفرد و سترگ است که فرصتی فراهم می آورد تا در یک محموعه ی نفیس به صورت یک جا به کلکسونی از این آثار گرانسنگ دست یازیم. ( تحفه العالم سفر نامه ی عبد اللطیف شوشتری ـ سفر نامه ی مسیر طالبی نوشته ی میرزا ابوطالب اصفهانی ـ  حیرت نامه نوشته ی میرزا ابوالحسن خان ایل چی ـ  فردنامه ی پاریس  نوشته ی داوود خان ارمنی ـ سفرنامه ی ولایت آزادی نوشته ی میرزا صالح شیرازی ـ سفر نامه ی خسرو میرزا به پطرزبوغ نوشته ی میرزا مصطفی افشار که یکی از جذاب ترین سفرنامه ی های این مجموعه است  که شرح سفر هیاتی از ایران برای غذرخواهی از روسها در جریان قتل گریبایدوف است و … سفرنامه و گزارش سفر های بسیار خواندنی و جذاب دیگری که نتنها  به مثابه ی مرور یک دوره ی کامل تاریخ معاصر ایران است که از منظر جامعه شناسی ، روانشناسی ، ادبیات ، معماری و علوم و صنایع  اطلاعات ذی قیمتی در اختیار خوانندگان قرار می دهد. به عنوان مثال در سفرنامه ی فرخ خان امین الدوله با عنوان مخزن الوقایع که شرح سفر او به لندن است در توصیف مشاهداتش از یک معدن می خوانیم : « …رئیس آنجا اجزای سفارت را به میان یک صندوق چون اطاقی گذاشته از چاه سرازیر نموده ، در طرفه العین از راه نقب وارد میدان پایینی شدیم در آنجا قدری گردش کرده تماشای حجاری استادان و کارهای ایشان را نموده ، از مشاهده قدرت انسانی آن روز بنده نزدیک بود که منکر لفظ محال و اغراق بشوم . اول مشاهده ی آن پل های زیر دریا و روی دریا که کوه آهنی را برداشته بر روی دریا گذاشته و معبر راه آهن ساخته و به قرار پنجاه شصت تا کالسکه بخار پشت سر همدیگر بسته و چندین هزار بار و آدم هرروز در روی آن در تردد است . دوم ملاحظه ی این معدن سنگ کوه بزرگی فقط از سنگ را بنی نوع بشر چون کرم کوچگی که به درخت بزرگی افتاده باشد با مرور دهور کاویده و بریده نزدیک به سی و چهل ذرع به قعر انداخته و به قدر زمین یک شهری را بک جا بلعیده است ….»

چندی پیش نیز علی دهباشی مدیر نجیب و فرهیخته ی فصلنامه ی بخارا با مهندس معتمد گفتگویی انجام داده که در شماره ی ۸۴ این نشریه بازتاب یافت .این گفتگو را می توانید در اینجا بخوانید.

و اما بعد ….

استاد ارجمند و پژوهشگر توانا آقای دکتر علی زاهد مولف دو اثر ارزشمند (ضرورت و آزادی) و(به سوی الهیات غیر متافیزیکی) لطف کردند و یادداشتی اختصاصی پیرامون این اثر در اختیار الفبا قرار دادند که  با هم می خوانیم.

با بعضی یاران صمیمی در ورزشگاه  می دویدیم وسخن  می گفتیم  که  دوست هنرورمان آقای مهران بقایی به جمع ما پیوستند. از دیدار ایشان شادی وبهجتی دست داد .ضمن صحبت ها ودرد دلها پیشنهاد کردند که کتاب جدیددوست عزیز مشترکمان مهندس فرامرز معتمد رادروبسایت گرانسنگ الفبا معرفی کنیم. از تصمیم ایشان خوشحال وسپاسگزارشدم وبا شور وشوق پذیرفتم.مهندس کتاب خیلی خوبی فراهم آورده وحیف است  خوانندگان فرهیخته وادب دوست از آن مطلع نباشند.من تقریباًدر سیر تکوین این کتاب حضور داشته ام. فکربکر مهندس معتمد این بوده است که برای اندیشه  امروزین ایران یک تاریخچه بنویسد اما به جای اینکه به عادت مالوف به تحلیل وتوصیف وتاریخ نویسی  بپردازد بنای کار را براین نهاده که  مارا مستقیماً به سراغ متون ونوشته هایی ببرد که آغازگر اندیشه نوین ایرانی بوده اند وایشان دراول کار وبه عنوان جلد نخست پروژه ی بزرگ خویش به سراغ سفرنامه نویسان دوره قاجار رفته است.این سفرنامه نویسان جماعتی از مردان آن دوره بودند که به دلایل مختلفی به اروپا وغرب سفرکرده اند وبه این صرافت افتاده اند که آنچه را که دیده وشنیده اند قلمی کنند وبرای ما به یادگار بگذارند.همین نکته که کسی مسافرت کند وحس وحال نوشتن سفرنامه داشته باشد کم چیزی نیست واین جماعت دراین مقطع تاریخی چنین کرده اند.دستشان درد نکند. این سفرنامه ها پیش ازاین  به صورت پراکنده ودرسالیان مختلف منتشر شده بودنداما مهندس معتمد همه آنها را در یک کلیت ونگرش واحد ملاحظه کرده است واهمیت کار او دقیقاً به همین جهت می باشد.به نظر او این سفرنامه نویسان نخستین کسانی بودند که با دنیای مدرن ملاقات کرده اند وتوانسته اند میان ایران وغرب به مقایسه پردازند ودرآینه پیشرفت های علمی  مغرب زمین سیمای پریشان ایران دوره قاجار راببینند. مهندس معتمد نام کتابش را« آینه آوران» نهاده که واقعاًنام با مسمایی است.آنها آینه ای با خود آوردند وبه خوانندگان خود امکان دادند که سیمای ایران پیش از مشروطیت را درآن بنگرند.کتاب گلچینی از این سفرنامه هاست. کتاب یک آلبوم است،آلبومی از نخستین مواجهه ایرانیان  با دنیایی که بواسطه انقلاب صنعتی وتوسعه علم وفناوری یکپارچه دگرگون شده است.آنها هنگام نوشتن خاطرات خود گه گاه شبیه کسانی می نمایند که سالهای سال در یک روستای کوچک و  کوهستانی زندگی کرده اند وبرای اولین بار پابه یک شهر بزرگ وپر زرق وبرق نهاده اندازاین روبیراه نیست اگراین سفرنامه ها را حیرت نامه بخوانیم.خواندن آنها در مجموعه ای که مهندس معتمد فراهم کرده است بسیار لذت بخش است.نکته ای که به گمانم می تواند برای دوستان جالب توجه باشد این است که ما دراین سفرنامه ها شاهد برآمدن نثری ساده وبی تکلف  هستیم.ما ایرانیان معمولاًدر نوشتن اهل قلمبه سلمبه نویسی بوده ایم واز اینکه اصطلاحات دشواررا درمتون خود بیاوریم برخودبالیده ایم واین را نشانه فضل وادب  دانسته ایم.باری عصرعقلانیت وخرد ازآنجا آغاز می شود که نویسندگان در شیوه نوشتن به  سادگی وروشنی  روی آورند واز عبارت های متکلفانه ومنشیانه بپرهیزند.لسینگ از پدران عصر روشنگری توصیه ای دارد،او می گوید  همانطور که  حرف می زنی بنویس وآنگاه نوشته ات زیبا خواهد شد.این سفرنامه نویسان هم گویی در سبک وسیاق نوشتن به ما پیام می دهند،پیام عقلانیت وروشنگری.آنها ساده وروان می نویسند واز نوشته های آنان بویی از صداقت وبی ریایی استشمام می شود.آنها گه گاه درباره خود وکردارشان چیزهایی می گویند که گویی جنبه ی اعتراف نویسی دارد این شیوه از نوشتن بازهم می تواند درفرهنگ ما تازگی داشته باشد.اعتراف نویسی شاید نشانه ای ازبرآمدن سوژه مدرن باشد،سوژه ای که می کوشد خودش باشد وبه جای پنهانکاری ودیگرنمایی جانب  صراحت وشفافیت وحقیقت رامحترم دارد.ازاین ها گذشته در نوشته های این سفرنامه نویسان چیز دیگری هم هست که دریغ است آن رابرای خوانندگان گرامی  الفبا ناگفته بگذارم وآن شادی وسرخوشی خاصی است که دراین نوشته ها موج می زند.این نویسندگان اغلب از نثر ونگارشی استفاده می کنند که درآن گونه ای شادی وسرخوشی به چشم می خورد واین شاد بودن وشادمانه نوشتن هم به گمانم کیمیای کمیابی است .امیدوارم  شما نیز با خواندن  کتاب دراین شور وشادی شریک شوید .



پاسخ دهید

معرفی کتاب
Copy of 1_0007
تبلیغات